Doc. dr Lidija Perić
Poljoprivredni fakultet, Novi Sad
UPOTREBA FITAZE U ISHRANI ŽIVINE

Fosfor je esencijalni element koji je neophodan za mnoge važne metaboličke procese u organizmu. Jedna od osnovnih uloga fosfora je da zajedno sa kalcijumom čini osnovnu strukturnu komponentu kostiju. Pored toga, ima veoma važnu ulogu u metabolizmu energije, ugljenih hidrata i masti. Ulazi u sastav mnogih veoma važnih komponenti kao što su: nukleinske kiseline, makroenergetski molekuli, enzimi, hormoni, itd. Zbog toga se ovaj element mora obezbediti u hrani u dovoljnoj količini i iz adekvatnih izvora, što znači da hrani mora biti lako usvojiv i dostupan za korišćenje.

Kod brojlerskih pilića u hrani se mora obezbediti izmeðu 0,30 i 0,40% usvojivog fosfora, dok kod kokoši nosilja i brojlerskih roditelja ta količina iznosi 0,30-0,35% u zavisnosti od starosti živine i hibrida koji se koristi. Ova količina obezbeðuje se uglavnom iz neorganskih izvora (dikalcijum fosfata i monokalcijum fosfata) jer je fosfor iz ovih hraniva lako usvojiv za živinu. Sa druge strane, preko 70% fosfora sadržanog u hranivima biljnog porekla nalazi se u formi fitinske kiseline i njenih soli fitata. Živina nije u stanju da sintetiše enzim fitazu koji vrši hidrolizu fitata i oslobaða fosfor koji je dalje lako usvojiv u digestivnom traktu. Zbog nedostatka navedenog enzima, fitinski fosfor prolazi neizmenjen kroz digestivni trakt živine i završava u fecesu, koji se kasnije kao organsko ðubrivo unosi u zemljište. Upravo zbog visokog sadržaja fosfora u stajnjaku nastaju problemi sa zagaðivanjem zemljišta i pojavom fosfata u podzemnim i površinskim vodama, što je naročito problematično u zemljama sa visoko razvijenom stočarskom proizvodnjom, a ograničenim zemljišnim resursima.

Pored toga što predstavlja neiskoristivi izvor fosfora, fitinska kiselina se smatra i antinutritivnom materijom jer vezuje jone minerala (Cu, Zn, Mn, Fe, Ca) gradeći nerastvorljive soli, čime ove esencijalne elemente čini neusvojim za živinu. Pokazalo se da fitati smanjuju usvojivost Zn, Mn, Fe, Ca i K. Pored toga, fitati smanjuju iskoristivost proteina jer vezuju aminokiseline u nerastvorljive komplekse, a poseban afinitet je utvrðen prema lizinu, metioninu, argininu i histidinu. Takoðe i pojedini enzimi, kao i masne kiseline, mogu biti vezani od strane fitata, čime postaju neiskorostivi za živinu.

FITAZE predstavljaju grupu enzima koji katalizuju hidrolizu fitata i postepeno oslobaðanje neorganskog fosfora iz fitinske kiseline. Fitaze se nalaze u biljkama, mikroorganizmima, a naðene su i u nekim životinjskim tkivima. Već je napomenuto da živina nije u stanju da sintetiše ovaj enzim, tako da je upotreba egzogene fitaze postala veoma aktuelna. Na taj način se povećava iskoristivost fosfora iz biljnih hraniva, čime se smanjuje potreba za dodavanjam P iz neorganskih izvora. Sa druge strane, smanjuje se i izlučivanje fosfora preko fecesa za 25-40% te se na taj način snižava i sadržaj fosfora u zemljištu na koje se aplicira živinski stajnjak. Upravo ovaj aspekt- zaštita životne sredine – bio je i osnovni pokretački motiv za upotrebu enzima fitaze, tako da je u pojedinim zemljama (npr. Holandiji) dodavanje ovog enzima u hranu za živinu prihvaćeno kao proizvodni standard. U ostalim zemljama, upotrebu odreðuje uglavnom ekonomski momenat. Naime, korist koja se dobija primenom ovog enzima (bolji proizvodni rezultati, ušteda u neorganskim izvorima fosfora) moraju da prevaziðu troškove njegovog dodavanja.

Proizvoðači se uglavnom pitaju u kom odnosu se neorganski izvori fosfora mogu zameniti fitazom. To zavisi od više faktora: upotrebljenog preparata (postoji više proizvoðača koji na tržištu nude fitazu), količine enzima, sastava hrane, sadržaja fitinskog i nefitinskog fosfora, sadržaja Ca u hrani, itd. Većina proizvoðača preporučuje da se doda od 500-750 fitinskih jedinica po kilogramu u hranu za brojlere i 300-450 fitinskih jedinica po kilogramu u hranu za nosilje. Pri tome se količina usvojivog fosfora iz neorganskih izvora može smanjiti za 0,08-0,1%. U svakom slučaju, proizvoðači koji se odluče da koriste fitazu moraju pažljivo da izračunaju stepen zamene neorganskih izvora fosfora fitazom, u zavisnosti od prethodno navedenih faktora.

Upotreba fitaze u ishrani živine ima perspektivu, a mnogi istraživači koji su se podrobnije bavili ovom problematikom slažu se u konstataciji da još uvek postoji dosta nepoznanica oko efikasnosti njenog delovanja, pravilnog doziranja, interakcije izmeðu enzima i ostalih komponenata hrane, kao i uticaja pola i uzrasta živine. Nema sumnje da će u najskorije vreme i ove nedoumice biti rasvetljene, a upotreba fitaze će biti koncipirana tako da se iskorišćavanje fitinskog fosfora iz biljnih hraniva maksimalno poveća, a da se sa druge strane sadržaj fosfora u fecesu značajno smanji.

Šema razlaganja fitata dejstvom fitaze

Doc. dr Lidija Perić
Poljoprivredni fakultet, Novi Sad