ODGAJIVAčKI CILJEVI I PROGRAMI U GOVEDARSTVU SRBIJE

 

Dr Vladan Bogdanović, Docent

Institut za stočarstvo, Poljoprivredni fakultet, Zemun – Beograd

 

Uvod

 

            Govedarstvo predstavlja najvažniju granu stočarske proizvodnje, a indirektno i jednu od najvažnijih grana poljoprivredne proizvodnje uopšte. Imajući u vidu značaj govedarstva neophodno je da postoje jasno definisani odgajivački ciljevi za gajenje goveda, kao i programi na osnovu kojih će se postavljeni ciljevi realizovati. U Srbiji, kao i u većini evropskih država, proizvodnja kravljeg mleka i junećeg, odnosno goveðeg mesa organizuje se gajenjem specijalizovanih mlečnih rasa, kao i rasa dvojnog pravca proizvodnje. Specijalizovane tovne rase, koje su znatno zastupljenije u Evropi, u Srbiji imaju minorni značaj.

            U Srbiji mogu da se identifikuju dve važne grupe rasa goveda koje se meðusobno veoma razlikuju po brojnim fenotipskim i proizvodnim osobinama. To su holštajn-frizijska rasa i evropska crno-bela goveda na jednoj strani i simentalska rasa i domaće šareno goveče u tipu simentalca na drugoj strani. U poslednje vreme značaj ponovo dobijaju buša i podolsko goveče, ali sa aspekta očuvanja geno-fonda u okviru nacionalnog programa zaštite i očuvanja animalnih genetskih resursa.

            Kako su sve pomenute rase meðusobno veoma različite, neminovno se nameće potreba za definisanjem specifičnih odgajivačkih ciljeva za svaku od njih. Svaki odgajivački cilj može da se razmatra sa različitih aspekata, kao i da se definiše na različitim nivoima. Ako za to postoji zootehničko ili ekonomsko opravdanje, odgajivački cilj može da se definiše na nivou individualne govedarske farme kada svaki odgajivač definiše svoj sopstveni cilj gajenja. Na ovom nivou definisanja javljaju se razlike u zavisnosti od toga da li se odgajivač bavi gajenjem priplodnih ili komercijalnih životinja. Cilj, takoðe, može da se definiše na nivou asocijacije odgajivača jedne rase ili na nivou nacionalnog stada jedne rase goveda. Bez obzira o kom nivou definisanja ili organizacije se radi mora se jasno znati šta se želi postići u konkretnim zootehničko-ekonomskim uslovima, kao i način na koji će se to realizovati.

 

Principi definisanja odgajivačkih ciljeva i programa u govedarstvu

 

            Teoretski posmatrano, odgajivački cilj predstavlja usmereno genetsko unapreðenje odreðenih osobina realizovano u sukcesivnim generacijama životinja koje željenu proizvodnju ostvaruju u okviru budućih, ali očekivanih ekonomskih, socijalnih i ekoloških proizvodnih uslova. Šire posmatrano, odgajivački ciljevi i programi za njihovu realizaciju nisu značajni samo za stočarsku proizvodnju, već njihovo definisanje može imati ulogu i prilikom utvrðivanja razvojnih planova za celokupnu poljoprivrednu proizvodnju u jednoj državi.

            Jasno odreðivanje cilja gajenja, odnosno onoga šta se želi postići, jeste prva faza u odreðivanju odgajivačkog programa ne samo u govedarstvu, već i u stočarstvu uopšte. Iako se odgajivački ciljevi defnišu i realizuju u veoma različitim zootehničkim, ekonomskim i tržišnim uslovima, sa aspekta odgajivača svaki cilj mora da ispuni dva osnovna uslova, a to su (1) maksimalan profit u konkretnim proizvodnim uslovima sa (2) rizikom realizacije koji se nalazi u prihvatljivim granicama poslovanja. Ono što se, takoðe, sve više nameće kao jedan od važnih uslova koji mora da se ispuni prilikom definisanja odgajivačkog cilja jeste održivost govedarske proizvodnje kako sa aspekta očuvanja ekološke ravnoteže životne sredine (okoline) i prisutnog biodiverziteta, tako i sa aspekta neremećenja etoloških karakteristika životinja i njihovog zdravstvenog statusa.

            U odnosu na odgajivački cilj definiše se odgajivački program koji će na optimalan način doprineti realizaciji postavljenih ciljeva. Definisanje odgajivačkog programa je vrlo osetljiva faza čitavog procesa, jer se u njemu odreðuju osobine koje direktno i indirektno utiču na realizaciju postavljenog cilja, kao i relativni značaj svake od osobina uključene u odgajivački program.

            Početni korak prilikom definisanja odgajivačkog programa jeste utvrðivanje agregatnog genotipa za sve osobine koje su uključene u program. Agregatni genotip u ovom slučaju predstavlja genetski doprinos ili vrednost svake životinje u realizaciji cilja. Da bi se utvrdio agregatni genotip za jednu osobinu neophodno je da postoje odreðeni parametri (genetske i fenotipske varijanse i kovarijanse) koji se izračunavaju na bazi registrovanih podataka prethodno merenih i/ili kontrolisanih osobina.

            Za precizno utvrðivanje agregatnog genotipa neophodno je da se pravilno formuliše matematičko-statistički model koji će sadržavati najvažnije izvore negenetske varijabilnosti kako bi se što preciznije procenila genetska komponenta osobina koje su direktno ili indirektno uključene u odgajivački program. Ovo je izuzetno važno jer svaka promena u modelu, bilo kroz uključivanje ili isključivanje pojedinih faktora, neposredno utiče na rang priplodnjaka. Za uključivanje u model treba odabrati one izvore varijabilnosti koji će najviše doprineti determinisanosti modela, pri čemu se mora voditi računa i o tome da svaki od tih faktora pojedinačno posmatrano ima odgovarajuću statističku značajnost u kontekstu bioloških karakteristika osobina.

            Sa poznavanjem vrednosti agregatnog genotipa za osobine koje su od značaja za realizaciju postavljenog odgajivačkog cilja lakše se kreira odgajivačka šema i struktura, odnosno moguće je preciznije odrediti koji se procenat životinja kontroliše, kako se biraju roditeljski parovi i na koji način će se poboljšane osobine raširiti kroz populaciju. Uobičajeno je da se genetski napredak ostvaruje u relativno malim, ali elitnim ili nukleus zapatima, a da se onda na odreðeni način njihova nasledna osnova raširi i na komercijalne farme. Razlog za ovo je što u proizvodnju može da bude uključeno i više stotina hiljada životinja koje, usled velikih troškova kontrole i registrovanja podataka niti mogu, niti moraju sve da budu obuhvaćene kontrolom proizvodnih sposobnosti.

            Ono što značajno razlikuje program realizacije odreðenog odgajivačkog cilja u poreðenju sa opštim selekcijskim radom u cilju ostvarivanja genetskog napretka za jednu osobinu ili grupu osobina, jeste nezaobilazna ekonomska analiza ostvarenih aktivnosti. U tom kontekstu odgajivački cilj se najčešće definiše profitnom funkcijom koja pokazuje u kom pravcu promena odreðene osobine utiče na ostvarivanje profita. Profitna funkcija se bazira na bioekonomskom modelu koji u sebe uključuje kako biološke osobenosti osobina značajnih za ostvarivanje odgajivačkog cilja, tako i veličinu uloženih i zaraðenih sredstava.

            Razvoj odgajivačkih ciljeva i programa, kao i utvrðivanje potrebnih ekonomskih vrednosti mora da sadrži i procenu budućih tržišnih uslova, usled značajnog hronološkog neslaganja izmeðu vremena kada se realizuje odreðena selekcijska aktivnost i vremena kada se registruje ekspresija selekcionisanih genotipova. Zbog toga su za realizaciju odgajivačkih ciljeva neophodne kako apsolutne, tako i relativne ekonomske vrednosti osobina koje su predmet selekcijskog rada. Osnovna ekonomska vrednost uključena u profitnu funkciju u sebi mora da sadrži (1) troškove ishrane, (2) troškove rada i opreme po jedinici vremena, (3) vrednost proizvoda po jedinici mere i (4) vrednost životinja. često se, meðutim, u odgajivački cilj uključuje više od jedne osobine, tako da ekonomska vrednost odreðene osobine zavisi i od drugih osobina koje su uključene u profitnu funkciju. U tom slučaju, ekonomska vrednost predstavalja parcijalni regresijski koeficijenat ostvarenog profita na priplodnu vrednost svake od uključenih osobina. Ekonomsku vrednost osobina u kontekstu odgajivačkih ciljeva treba posmatrati kao merilo do kog će se nivoa efikasnost proizvodnje unaprediti u momentu ekspresije jedne jedinice genetske superiornosti za datu osobinu.

            Kada se svi prethodno pomenuti postupci meðusobno razvrstaju, aktivnosti prilikom usmerenog genetskog unapreðenja jedne populacije goveda treba da obuhvate sledeće:

1.                   definisanje odgajivačkog cilja,

2.                   odreðivanje odgajivačkog programa,

3.                   odreðivanje selekcijskog kriterijuma,

4.                   kreiranje odgajivačke šeme,

5.                   formiranje odgajivačke strukture,

6.                   utvrðivanje plana parenja

7.                   kontrola potomstva, i

8.                   ekonomska analiza programa.

 

Ogajivački ciljevi i programi u govedarstu Srbije

 

            Govedarstvo, ne samo u Srbiji već i u drugim zemljama, predstavlja jednu od najvažnijih grana stočarske proizvodnje. Goveda se u Srbiji prevashodno gaje u cilju zadovoljavanja baznih potreba stanovništva u pogledu neophodnih količina junećeg, odnosno goveðeg mesa i kravljeg mleka.

            Uopšteno govoreći, u govedarstvu Srbije dominantne su dve rase koje se gaje u dva proizvodna sistema. Od rasa dvojnog pravca proizvodnje najzastupljenija je simentalska rasa‚ zajedno sa domaćim šarenim govečetom u tipu simentalca, dok je od specijalizovanih rasa najzastupljenija holštajn-frizijska, zajedno sa evropskim crno-belim govedima. Ostale specijalizovane rase, bez obzira da li se radi o proizvodnji mesa ili mleka, zanemarljive su brojnosti. Od proizvodnih sistema u Srbiji su najzastupljeniji intenzivni i poluintenzivni sistem držanja goveda.

            S obzirom na značaj i zastupljenost rase najvažniji su odgajivački ciljevi za simentalsku i holštajn-frizijsku rasu. Osim za ove dve rase, u poslednje vreme nameće se potreba i za definisanjem odgajivačkih ciljeva za male i relativno zatvorene populacije autohtonih rasa goveda, kao i za specifična geografska područja koja se odlikuju proizvodnjom autohtonih goveðih proizvoda koji ispunjavaju uslove za zaštitu geografske oznake porekla.

            Kakva je trenutno situacija sa odgajivačkim ciljevima u govedarstvu Srbije? Do sada su se ciljevi u govedarstvu, uglavnom, izjednačavali sa željom da se unapredi odreðena kvantitativna osobina. Unapreðenje osobina jeste stalni zadatak svih onih koji se bave oplemenjivanjem osobina u govedarstvu, ali to ne treba da bude samo sebi cilj. Unapreðenje osobina treba da bude sredstvo za realizaciju postavljenog odgajivačkog cilja. Za početak je potrebno definisati šta se želi postići gajenjem simentalca ili holštajna uzimajući u obzir sve njihove rasne razlike i karakteristike, ali isto tako i sadašnje i buduće odgajivačke i tržišne uslove u kojima će se proizvodnja organizovati. Takoðe, nipošto se ne smeju zanemarivati ni sociološki aspekti, jer proizvodnja mleka ili mesa pre svega mora finansijski da zadovolji odgajivača.

            Imajući u vidu da se holštajn-frizijska i simentalska rasa goveda meðusobno veoma razlikuju kako u pogledu proizvodnog pravca kome pripadaju, tako i u pogledu fenotipske ispoljenosti pojedinih osobina, neophodno je definisanje dva različita odgajivačka cilja. Cilj za holštajn-frizijsku rasu treba da usmeren ka dostizanju dovoljnih količina mleka u skladu sa standardima kvaliteta koje zahteva Evropska unija, dok za simentalsku rasu opšti cilj treba da bude optimalan odnos proizvodnje kvalitetnog mleka i mesa sa naglaskom na onu proizvodnju koja je ekonomski isplativija u konkretnim ekonomsko-odgajivačkim uslovima. Uvek treba imati na umu da u našim proizvodnim uslovima simentalska rasa treba da obezbedi i proizvodnju mleka i proizvodnju mesa.

            Bez obzira o kojoj rasi goveda se radi, generalni odgajivački cilj za obe rase treba da bude ostvarivanje takvog genetskog napretka koji će u okviru konkretnih zootehničkih i tržišnih uslova na najefikasniji način koristiti postojeće resurse i doprinositi realizaciji ekonomske održivosti proizvodnje. Ako se pretpostave tako široko postavljeni ciljevi, u okviru odgajivačkih programa treba da se obuhvate sve one osobine koje na direktan ili indirektan način doprinose njegovoj realizaciji. Sve te osobine generalno mogu da se podele u tri grupe:

1.                   osobine značajne za proizvodnju mleka,

2.                   osobine značajne za proizvodnju mesa, i

3.                   funkcionalne osobine značajne za obe proizvodnje.

            Osobine značajne za proizvodnju mleka. Za proizvodnju mleka ekonomski relevantne osobine uvek će da budu količina i sastav mleka (prosečna mlečnost, procenat mlečne masti i proteina). Osim ovih osobina, ukupan broj somatskih ćelija i ukupan broj mikroorganizama, takoðe, će biti uključeni u sistem vrednovanja kvaliteta, odnosno premija i penala, pa će samim tim i ove osobine biti uvrštene u odgajivački program. Tokom proteklih decenija, brojni domaći istraživači bavili su se problematikom proizvodnje mleka u našim uslovima, s tim što je nešto više istraživanja izvedeno na crno-belim i holštajn govedima. Razlog za to je bio, pre svega, organizacione prirode, jer su se ove rase gajile, kao što se i danas gaje na većim, nekada društvenim, a danas državnim i privatnim farmama na kojima je bilo moguće izvoditi kontrolisane eksperimente. Sa druge strane, simentalska rasa je uglavnom bila zastupljena na privatnom sektoru, koji se doskora odlikovao veoma izraženom usitnjenošću, mada je bilo i većih društvenih farmi, od kojih je većina na žalost danas propala. Ipak, i meðu odgajivčima simentalske rase danas se postepeno izdvajaju odgajivači koji na svojim farmama gaje veći broj goveda, pa su sa tog aspekta veoma interesantni za selekcijske poslove.

            Od komponenti koje su neophodne za odreðivanje odgajivačkog programa za proizvodnju mleka, danas raspolažemo sa najvažnijim genetskim i fenotipskim karakteristikama pojedinih osobina. Meðutim, neophodno je još utvrditi kako relativni značaj svake od osobina uključenih u program, tako i agregatni genotip za odreðene osobine koji će ukazivati na doprinos pojedinih životinja realizaciji cilja. U tom smislu, program može da se ralizuje kako na nacionalnom nivou, pod pretpostavkom da postoji uredno voðena i verodostojna matična evidencija koja bi to omogućila, tako i na mikro planu, odnosno na nivou jednog udruženja ili čak jedne veće farme. Kao iskorak napred u odnosu na sve odgajivačke programe realizovane do sada neophodno je da se uradi ekonomska analiza programa, kao i procena efikasnosti realizacije postavljenog cilja. Bez ekonomske nadgradnje, dostizanje odgajivačkog cilja izjednačava se sa spiskom osobina na koje se vrši selekcija bez konkretnog rezultata da li se unapreðenje neke osobine zaista isplati ili ne.

            Osobine značajne za proizvodnju mesa. Za razliku od proizvodnje mleka koja je bila dominantna u selekcijskim poslovima, proizvodnja junećeg, odnosno goveðeg mesa u Srbiji nije imala takav status, već se ona više razvijala kao sekundarna proizvodnja bez jasnog odgajivačkog pravca. Ipak, ne može se reći da se proizvodnja mesa razvijala apsolutno bez ikakvog selekcijskog rada. Na to najbolje ukazuje činjenica da se mladi bikovi u performans testu prvo testiraju na osobine porasta i telesne razvijenosti, a da se onda u progenom testu testiraju na osobine mlečnosti i mesnatosti. Meðutim, za plansko unapreðenje proizvodnje mesa neophodno je mnogo jasnije definisanje odgajivačkih ciljeva uz precizno odreðivanje svih ekonomski relevantnih i indikator osobina.

            Pored osobina porasta i telesne razvijenosti koje su do sada uglavnom i bile predmet selekcijskog rada, za proizvodnju mesa značajne su i materinske osobine, konverzija hrane, kao i kvantitativne i kvalitativne osobine trupova i mesa. S obzirom da će se i u budućnosti proizvodnja junećeg mesa u Srbiji pretežno organizovati gajenjem rasa dvojnog pravca proizvodnje, selekcija na osobine mesnatosti ne bi trebala da izazove narušavanje već postignutog nivoa fenotipske ispoljenosti osobina mlečnosti, jer u našim proizvodnim uslovima goveda dvojnog pravca proizvodnje, a pre svega simentalska rasa, treba da obezbedi kako proizvodnju mleka, tako i proizvodnju mesa.

            Osobine porasta i telesna razvijenost predstavljaju anatomski i fiziološki osnov ne samo za proizvodnju mesa, već i za proizvodnju mleka. Dosadašnja istraživanja ukazuju na to da je u ovim osobinama sadržano dovoljno varijabilnosti da bi se selekcija uspešno izvodila na njih uz prethodno odreðivanje adekvatnog modela za kontrolu negenetskih izvora varijabilnosti. Ono što nedostaje za formulisanje odgovarajućeg odgajivačkog programa jeste meðusobna povezanost osobina tovnosti i mesnatosti kod sinova i mlečnosti kod kćeri. Ovakvo kombinovanje veoma različitih osobina u jednom odgajivačkom programu utiče na to da je selekcijski rad kod simentalske rase znatno kompleksniji u poreðenju sa specijalizovanim mlečnim rasama.

            Mogući način za unapreðenje tovnih i klaničnih karakteristika kod domaćeg simentalca jeste i sistematsko ukrštanje sa tovnim rasama. Do sada su istraživanja vršena uglavnom sa francuskim tovnim rasama, a ranije i sa engleskim. Meðutim, s obzirom da tovne rase još uvek nemaju značajniji uticaj u Srbiji, ovom postupku bi trebalo prići znatno sistematičnije nego do sada što podrazumeva precizno definisanje šta se zaista želi postići ukrštanjem, uz detaljno sagledavanje dela populacije koja bi se ukrštala sa tovnim rasama i izbora onih rasa koje bi omogućile realizaciju postavljenih ciljeva. Ovo poslednje je naročito važno, jer favorizovanje jedne rase ili grupe rasa u odnosu na druge, a na osnovu nedovoljnog broja relevantnih informacija, potencijalno može imati veći negativni efekat nego pozitivan.

            Funkcionalne osobine značajne za obe proizvodnje. Od funkcionalnih osobina, koje će se ili kao ekonomski relevantne osobine direktno uključivati u odgajivačke ciljeve ili će predstavljati indikator osobine koje su povezane sa ekonomski relevantnim osobinama, ali su za selekciju podesnije od njih, ističu se osobine tipa ili konformacije, pojedine reproduktivne osobine, osobine muznosti i temperamenta, osobine dugovečnosti, osobine zdravlja itd. Za današnje trendove u savremenoj proizvodnji mleka i mesa potpuno je neprihvatljiva jednostrana selekcija samo na ekonomski relevantne proizvodne osobine, jer to umnogome može doprineti brojnim metaboličkim poremećajima i skraćivanju produktivnog života. Savremeni odgajivački ciljevi i programi u govedarstvu usmereni su pre svega na dostizanje i održavanje optimalnog balansa izmeðu proizvodnih i funkcionalnih osobina bez narušavanja zdravlja i etoloških karakteristika životinja. Za ove osobine može da se zaključi da one predstavljaju ciljnu grupu osobina na koje treba da se stavi akcenat budućih istraživanja u govedarstvu, kako bi se na adekvatan način uključile u odgajivačke programe.

            Na kraju treba istaći da na definisanje budućih odgajivačkih ciljeva u govedarstvu, kao i u stočarstvu uopšte, veliki uticaj može da ima Strategija razvoja poljoprivrede u Republici Srbiji. Isto tako, značajan uticaj na odgajivačke ciljeve u govedarstvu treba da imaju asocijacije odgajivača pojedinih rasa goveda (pre svega asocijacije odgajivača simentalca), ali isto tako i velike mlekare i klanice. Mlekare, naročito velike, potencijalno mogu da imaju veliki uticaj na odgajivačke ciljeve tako što bi svoje proizvoðače usmeravali u odreðenom pravcu imajući u vidu inicijativu resornog ministarstva koja ima za cilj unapreðenje kvaliteta mleka i dostizanje evropskih standarda u toj oblasti najkasnije do 2010. godine.